و اينكه سياق كلام بيان پيروز شدن دين به وسيله اين قوم در مبارزه با كسانى است كه پيروزى را در گروه گرايى مىبينند و به همين اميد با دشمنان دين دوستى مىكنند و نيز تعبير از آن مردم به كلمه « قوم » و آوردن آن اوصاف و افعال را با صيغه جمع ، همه و همه اشعار به اين معنا دارد كه آن قومى كه خدا وعده آوردنش را داده ، مردمى هستند كه دسته جمعى مىآيند نه تك تك و دو تا دو تا ، و منظور اين نيست كه خداى تعالى در هر زمانى و قرنى شخصى را به يارى دين مىگمارد كه او را دوست دارد و او خدا را دوست دارد ! شخصى كه در برابر مؤمنين خاضع و در برابر كفار قدرتمند و شكست ناپذير است و در راه خدا جهاد مىكند و از سرزنش هيچ ملامتگرى نمىهراسد ! ! . مطلب ديگر اينكه آمدن چنين مردم را با اينكه خودشان مىآيند اگر به خود خداى تعالى نسبت داده و فرموده ، خدا آنان را مىآورد ، به معناى آن نيست كه خدا آنان را خلق مىكند زيرا آنان تنها نيستند كه خالقشان خدا است ، بلكه كل جهان را خدا خلق كرده ، هم چنان كه فرمود : « اللَّه خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ » « 1 » ، بلكه به اين معنا است كه خداى تعالى است كه آنان را برمىانگيزد تا در هر فرصتى كه به دست آورند دين را يارى كنند و او است كه ايشان را به چنين افتخارى مفتخر كرده ، كه دوستشان بدارد و ايشان نيز او را دوست بدارند و او است كه به ايشان توفيق داده تا در برابر دوستان خدا خوار و عليه دشمنانش قدرتمند و شكست ناپذير باشند و در راه او جهاد كنند و از ملامت هر ملامتگرى روى برتابند ، پس اگر آنان دين را يارى مىكنند در حقيقت خدا است كه دين خود را به وسيله آنان و از طريق ايشان يارى مىكند ، در اينجا ممكن است كسى توهم كند كه جا داشته فردى از مسلمانان صدر اسلام پيش خود بگويد : پس كجايند آن مردم و چرا نيامدند دين را يارى كنند ، جوابش اين است كه زمان براى خداى تعالى دير و زود ندارد ، ديرش و زودش براى او يكى است ، اين مائيم كه به خاطر قصور فكرمان بين آن دو ، فرق مىگذاريم . و اما اينكه فرمود : * ( « يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَه » ) * ، از آن جهت كه حب را مطلق آورد معلوم مىشود حب خدا مربوط به ذات آن قوم و متعلق به ذات ايشان است بدون اينكه مقيد به وصفى و يا چيز ديگرى باشد و اما دوست داشتن آنان خدا را ، لازمه اش آن است كه پروردگارشان را بر هر چيز ديگرى غير خدا كه مربوط به خودشان باشد از قبيل مال و جاه و يا خويشاوند يا غير آن مقدم بدارند ، بنا بر اين قومى كه وعده آمدنشان داده شده ، احدى از دشمنان خداى سبحان را

--> ( 1 ) خالق هر چيزى خدا است . « سوره زمر ، آيه 62 » .